Prefabrik Evler Dayanıklı mı? Deprem Gerçeği

Kısa cevap: projesi TBDY 2018'e (Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği) göre hesaplanmış, zemin etüdüne dayanan bir temel üzerine kurulmuş ve yapı denetim altında monte edilmiş bir prefabrik ev, depreme karşı yönetmeliğe uygun bir betonarme ev kadar güvenlidir. "Prefabrik" kelimesi tek başına bir kalite ifadesi değildir. Şantiye konteyneri de prefabriktir, mühendislik hesabıyla tasarlanmış çelik iskeletli bir villa da. Aradaki fark hesapta, bağlantı detaylarında ve uygulamada.

Hafif yapı depremde neden avantajlıdır?

Deprem sırasında binaya etkiyen yatay kuvvet, kabaca yapının kütlesiyle orantılıdır. Aynı büyüklükte bir evin betonarme hali, hafif çelik iskeletli halinden kat kat ağırdır. Daha hafif yapı daha az deprem kuvveti çeker ve bu kuvveti taşımak için daha az zorlanır.

İkinci avantaj süneklik. Çelik, kırılmadan önce önemli ölçüde şekil değiştirebilen bir malzemedir. İyi tasarlanmış bir çelik yapı aşırı yük altında aniden çökmek yerine eğilir, bağlantı bölgelerinde plastik şekil değiştirerek enerjiyi söndürür. TBDY 2018 bu davranışı tanır ve çelik yapılar için ayrı tasarım kuralları koyar.

Bu avantajların ikisi de "doğru yapılırsa" şartına bağlıdır. Hafiflik, zayıf bağlanmış bir yapıyı kurtarmaz.

Sistemler aynı değil

Hafif çelik (LSF) iskeletli evler

Soğuk şekillendirilmiş, galvaniz kaplı ince çelik profiller sık aralıkla (genellikle 40-60 cm) dizilir. Yük tek bir kolona değil, çok sayıda elemana dağılır. Yatay yükü taşıyan şey çapraz bağlantılar ve duvar yüzeyine vidalanan levhalardır (OSB veya çimento esaslı levha). Bu sistemde deprem güvenliği büyük ölçüde vida sayısına, vida aralığına ve duvarın temele nasıl ankrajlandığına bağlıdır.

Çelik karkas ve sandviç panel

Burada taşıyıcı olan çelik çerçevedir. Sandviç paneller kaplama işlevi görür, deprem yükünü tek başlarına taşımaz. Güvenliği belirleyen çerçevenin hesabı, kolon-kiriş birleşimleri ve çaprazlardır. Panel iyi, çerçeve zayıfsa yapı zayıftır.

Beton prefabrik

Fabrikada dökülen beton elemanların sahada birleştirildiği sistemlerde en zayıf halka yine birleşim bölgeleridir. Bu yapılar ağırdır, dolayısıyla hafifliğin sağladığı avantaj burada yoktur.

Sahada nerede hata yapılır?

Hafif yapılarda hasarın başladığı yerler neredeyse her zaman aynıdır: temel ankrajı, bağlantılar ve korozyon.

Ankraj. Duvar iskeletinin temele yeterli sayıda ve doğru çapta ankraj çubuğuyla, köşelerde de çekme bağlantılarıyla (hold-down) bağlanması gerekir. Temel betonu dökülürken ankrajların yeri kaçırılırsa sonradan kimyasal dübelle kurtarılır, ama bu projede yazan kapasiteyi her zaman vermez.

Bağlantı elemanları. Projede belirli çap ve aralıkta vida varsa, "biraz seyrek olsun, zaten sağlam" diye azaltılamaz. Çapraz bağlantısı unutulmuş ya da gevşek bırakılmış duvarlar gördüm. Bunlar depremde ilk zorlanan yerlerdir.

Korozyon. Şile ve Ağva gibi deniz kenarı bölgelerde tuzlu hava ve yüksek nem korozyonu hızlandırır. Hafif çelik profillerde galvaniz kaplamanın en az Z275 (her iki yüzde toplam 275 g/m²) olmasını, kesilen uçların ve vida deliklerinin korunmasını, duvar içinde yoğuşma oluşmayacak şekilde buhar kesici ve havalandırma detayının kurulmasını isterim. Paslanmış bir profil, kağıt üzerindeki hesabın taşıdığı yükü taşımaz.

Rüzgâr yükü de hesapta olmalı

Hafif yapılarda bazen rüzgâr yükü deprem yükünden daha belirleyici çıkar. Karadeniz kıyısında poyraz sert eser; hafif bir çatının kalkmaması için çatı makaslarının duvara, duvarın temele kesintisiz bir yük yolu ile bağlanması gerekir. Depreme dayanıklı ama çatısı fırtınada uçan bir ev dayanıklı sayılmaz.

Temel ve zemin payı

Hafif bir ev, zemini "yormaz" diye temeli hafife almak yaygın bir yanılgı. Yapının üstü ne kadar iyi hesaplanırsa hesaplansın, yük sonunda temele ve zemine iner. Dolgu zemin üzerine özensiz dökülmüş bir plak, oturma yaptığında hafif çelik iskelet de çarpılır, kapı ve pencereler sıkışır, alçıpan derzleri çatlar. Bu yüzden prefabrik evde de parsele özel zemin etüdü yaptırıyoruz. Zemin raporu, temelin tipini, kalınlığını ve gerekiyorsa zemin iyileştirmesini belirler. Eğimli parsellerde evin bir kısmı dolgu, bir kısmı doğal zemin üzerine gelecekse bu ayrım özellikle dikkat ister.

Depremden sonra ne olur?

Hafif çelik yapıda hasar genellikle gözle görülür: alçıpanda çatlak, kapı kasasında kayma, bir çaprazda gevşeme. Taşıyıcı profile ulaşmak için kaplamayı açmak betonarmede kolon kırmaya göre kolaydır, hasarlı eleman yerinde değiştirilebilir. Bu, onarımın mümkün ve öngörülebilir olduğu anlamına gelir. Yine de bir deprem sonrasında evin bir mühendise kontrol ettirilmesi, sistem ne olursa olsun, yapılması gereken iştir.

Kahramanmaraş depremleri ne gösterdi?

2023 depremlerinden sonra yapılan saha incelemelerinde yıkılan binaların çoğunun betonarme olduğu görüldü. Bunu doğru okumak gerekir: Türkiye'deki yapı stokunun büyük kısmı zaten betonarme ve hasarın asıl nedeni düşük beton kalitesi, eksik etriye, yetersiz denetim gibi uygulama hatalarıydı. Kurallara uygun yapılmış betonarme binaların önemli kısmı ayakta kaldı. Çelik ve hafif yapılarda da kötü bağlantı ve zayıf temel olan yerlerde hasar görüldü. Çıkan ders sistemden çok uygulama ile ilgili.

Güvenli bir prefabrik ev için kontrol listesi

• Parsele özel zemin etüdü yapıldı mı, temel bu rapora göre mi hesaplandı?
• Statik proje TBDY 2018'e göre, parselin koordinatlarına göre belirlenen deprem tehlike parametreleriyle mi hazırlandı?
• Kullanılan çelik profillerin kalite sertifikası ve galvaniz kaplama sınıfı belgeli mi?
• Ankraj, hold-down ve vida detayları projede çizili mi, sahada birebir uygulanıyor mu?
• İş yapı denetim firmasının kontrolünde mi yürüyor?

Bu sorulardan birine net cevap alamıyorsanız, fiyat ne kadar cazip olursa olsun durun.

Sık sorulan sorular

Prefabrik ev kaç yıl dayanır?

Ömrü belirleyen şey taşıyıcının kuru kalmasıdır. Galvanizli çelik iskelet nemden korunduğu, çatı ve cephe bakımı yapıldığı sürece onlarca yıl hizmet verir. İlk yıpranan genelde dış kaplamalar ve çatı örtüsüdür, bunlar da yenilenebilir.

Şile deprem açısından riskli mi?

Şile, Marmara Denizi'ndeki ana fay hattına İstanbul'un güney ilçelerinden daha uzaktır. Ama bu, tasarımda deprem yükünün ihmal edilebileceği anlamına gelmez. Parselin tehlike değerleri AFAD'ın Türkiye Deprem Tehlike Haritası'ndan alınır ve proje buna göre hesaplanır.

Konteyner ev ile prefabrik ev aynı şey mi?

Hayır. Konteyner ve şantiye tipi yapılar geçici kullanım içindir. Kalıcı konut olarak yapılacak bir prefabrik ev ruhsatlı, statik projeli ve temelli olmalıdır.

Hafif çelik sistemin teknik detaylarını neden çelik ve prefabrik ev sayfasında daha ayrıntılı anlattım. Bir teklifi değerlendiriyorsanız, yukarıdaki listeyi firmaya olduğu gibi sorun; cevaplar çok şey söyler.