Depreme Dayanıklı Ev Nasıl Yapılır?

Depreme dayanıklı ev, depremde hiç hasar görmeyen ev demek değildir. Yönetmeliğin hedeflediği şey daha gerçekçi: tasarım depreminde yapıda çatlaklar oluşabilir, bazı elemanlar akabilir, ama bina çökmez ve içindekiler dışarı çıkabilir. Mühendislikte buna can güvenliği performans hedefi diyoruz. Bu ayrımı baştan bilmek, müteahhitten ne isteyeceğinizi de netleştiriyor.

Türkiye'de yeni yapılan her bina, Ocak 2019'dan beri yürürlükte olan Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği'ne (TBDY 2018) göre tasarlanmak zorunda. Ama yönetmelik kâğıt üzerindedir. Evin depremde nasıl davranacağını çoğu zaman sahada, demir bağlanırken ve beton dökülürken verilen kararlar belirler.

İşe tehlike haritasından ve zeminden başlayın

TBDY 2018, eski "1. derece, 2. derece deprem bölgesi" sınıflandırmasını kaldırdı. Artık parselin koordinatına göre AFAD'ın Türkiye Deprem Tehlike Haritası'ndan spektral ivme değerleri (SS ve S1) alınıyor ve hesap bu değerlerle yapılıyor. Yani aynı ilçedeki iki parsel farklı deprem yüküyle tasarlanabilir.

Harita işin yarısı. Diğer yarısı zemin. Aynı deprem, kaya üzerinde ve yumuşak kil üzerinde çok farklı bir sallanma üretir. Zemin etüdü raporu, sondaj ve laboratuvar deneyleriyle zemini ZA'dan ZF'ye kadar bir sınıfa koyar ve bu sınıf deprem yükünü doğrudan büyütür ya da küçültür. Rapor ayrıca taşıma gücünü, yeraltı suyu seviyesini ve gerekiyorsa sıvılaşma riskini ortaya koyar. Yapı ruhsatı bu rapor olmadan alınamaz.

Şile ve Ağva'da sık karşılaştığımız iki durum var. Birincisi yamaç parseller: ayrışmış kaya ile killi dolgu yan yana olabiliyor, evin bir köşesi sağlam zemine, diğer köşesi yumuşak zemine oturuyor ve farklı oturma başlıyor. İkincisi Ağva'da Göksu ve Yeşilçay derelerine yakın düz parseller. Buralarda yeraltı suyu yüksek, zemin kumlu ya da siltli olabiliyor; raporda sıvılaşma tahkiki mutlaka istenmeli.

Şile, Marmara Denizi altındaki fay sistemine İstanbul'un güney yakasından daha uzak olduğu için haritadaki ivme değerleri daha düşük çıkıyor. Daha düşük, sıfır değil.

Yapının şekli, malzemesinden önce gelir

Deprem hasarlarının önemli bir kısmı malzemeden değil, yapının biçiminden kaynaklanıyor. Planda ve kesitte sade, yaklaşık simetrik, katlar arasında ani değişim olmayan bir yapı, aynı malzemeyle yapılmış karmaşık bir yapıdan çok daha iyi davranır.

Kaçınılması gereken düzensizlikler:

• Yumuşak kat: Zemin katı otopark ya da dükkân diye duvarsız bırakıp üst katları dolu duvarla kapatmak. Deformasyon zayıf katta toplanır.
• Burulma: Perdeleri ve merdiven kovasını binanın bir tarafına toplamak. Bina deprem sırasında kendi ekseni etrafında döner, köşe kolonlar payından fazlasını taşır.
• Kısa kolon: Kolonun bir kısmını yarım yükseklikte duvar ya da bant pencereyle sarmak. Kolonun serbest boyu kısalır, kesme kuvveti artar ve kolon gevrek biçimde kırılır. Yamaç evlerin bodrum kolonlarında sık oluşur.
• Konsola kolon oturtmak: Balkonu büyütmek için üst kat kolonunu alttaki kirişe veya konsola taşıtmak. Yük yolu kesilir.

Villa projelerinde mimari istekle statik arasındaki gerginlik en çok burada çıkıyor. Geniş cam cepheler, kolonsuz salonlar, büyük konsollar mümkün, ama her birinin bir bedeli var: daha büyük kesitler, daha fazla perde ya da çelik takviye. Bunu çizim aşamasında konuşmak, şantiyede kolon kaydırmaktan çok daha ucuz.

Betonarme evde sahada neye bakılır

Betonarme bir evde temel kural güçlü kolon, zayıf kiriş. Hasar önce kirişlerde ve kontrollü biçimde oluşmalı, kolonlar ayakta kalmalı. Hesap bunu sağlar; uygulamanın bozmaması gerekir.

• Beton sınıfı: TBDY 2018, deprem hesabı yapılan betonarme binalarda C25'in altını kabul etmiyor. Denize yakın Şile parsellerinde tuzlu hava nedeniyle biz C30 ve üzerini kullanıyoruz. Hazır beton irsaliyesinde sınıfı kontrol edin; her dökümde yapı denetim numune alsın.
• Donatı: B420C veya B500C. Bunlar sünek çeliklerdir, deprem enerjisini akarak tüketir. Düz demir ya da sınıfı belli olmayan demir kabul edilmez.
• Etriyeler: Kolon uçlarında ve kolon-kiriş birleşim bölgelerinde etriye sıklaştırılır, kancalar 135 derece bükülüp çekirdek betona saplanır. 90 derece kanca tekrarlı yükte açılır. Eski binalarda en sık gördüğümüz kusurlardan biri budur.
• Kolon boyutu: TBDY 2018'e göre dikdörtgen kolonun kısa kenarı 30 cm'den küçük olamaz. Kalıp projedeki ölçüde çakılmalı.
• Pas payı: Kolon ve kirişlerde genellikle en az 2,5 cm, zemine değen temel elemanlarında daha fazla. Mesafe takozu kullanılmazsa demir kalıba yaslanır ve birkaç yılda paslanmaya başlar.
• Vibrasyon ve kür: Vibratörsüz dökülen betonda boşluklar kalır. Döküm sonrası beton en az bir hafta nemli tutulmalı; yaz aylarında bu adım sık atlanıyor.

İki katlı bir villada bile perde duvarlar yatay rijitliği ciddi ölçüde artırır. Perdelerin planda dengeli dağıtılması ve mümkünse köşelere yakın konması burulmayı azaltır.

Çelik ve hafif çelik evler depremde nasıl davranır?

Deprem kuvveti kabaca yapının kütlesiyle orantılıdır. Hafif çelik (LSF) bir ev, aynı büyüklükteki betonarme evden çok daha hafif olduğu için üzerine gelen yatay kuvvet de çok daha küçüktür. Sistemin depremdeki asıl avantajı bu.

Hafif olmak tek başına yetmiyor. Hafif çelik evde yatay yükü çapraz gergiler ve dikmelere vidalanan OSB ya da çimento esaslı levhalar taşır. Levhaların vida aralığı, gergilerin ankrajı ve duvarları temele bağlayan çekme ankrajları (hold-down) hesapla belirlenir ve sahada o sıklıkta uygulanmalıdır. Vidasının yarısı atılmamış bir levha, hesaptaki rijitliği vermez.

Ağır çelik karkasta süneklik yüksektir, ama davranışı bağlantılar belirler; kaynak kalitesi ve bulon sıkma değerleri kontrol edilmelidir. İki sistemde de korozyon koruması deprem güvenliğinin parçası. Şile'nin tuzlu havasında paslanmış bir kesit, artık projedeki kesit değildir. Hafif çelikte en az Z275 (metrekarede 275 g çinko) galvaniz kaplama kullanıyoruz. Konunun devamı için neden çelik ve prefabrik ev sayfasına bakabilirsiniz.

Temel

Temel tipini zemin etüdü belirler. Az katlı konutlarda en sık kullanılan radye temel, yükü geniş alana yayar ve farklı oturmaları azaltır. Zayıf zeminde kazık, jet grout veya taş kolon gibi zemin iyileştirme yöntemleri gerekebilir. Yamaçta ev yapılacaksa kademeli temel ve arkada istinat duvarı çoğunlukla işin içindedir. Bu duvarın drenajı yapılmazsa arkasında biriken su hem duvarı hem evi zorlar. Ağva gibi yeraltı suyu yüksek yerlerde radye altındaki grobeton ve su yalıtımı ayrıca önem kazanır.

Yapı denetimi ve saklanması gereken belgeler

4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun gereği ruhsatlı her yeni yapıda bir yapı denetim firması görev alır. Denetçi her dökümden önce donatıyı kontrol eder, beton numunelerini laboratuvara gönderir. Ev sahibi olarak şunları isteyebilirsiniz: zemin etüdü raporu, onaylı statik proje, 7 ve 28 günlük beton numune sonuçları, hazır beton irsaliyeleri. Bunları dosyalayın. Evi satarken ya da bir gün güvenliği sorgulandığında elinizdeki en somut belge bunlar olur.

Ev bittikten sonra zorunlu deprem sigortası (DASK) da yaptırılmalı.

Sık sorulan sorular

Depreme dayanıklı ev çok daha mı pahalıya çıkar?

Yönetmeliğe uygun bir ev, uygun olmayana göre biraz daha fazla demir ve beton ister, ama toplam maliyette bu fark genellikle sınırlı kalır. Maliyeti asıl artıran düzensiz mimari ve zayıf zemindir. Sade bir planla bu fark küçük tutulabilir.

Betonarme mi, çelik mi daha güvenli?

Doğru tasarlanıp doğru uygulanan her sistem yönetmeliğin can güvenliği hedefini sağlar. Fark işçilikte çıkar: betonarmede beton kalitesi ve etriye detayı, çelikte bağlantılar ve korozyon koruması belirleyicidir.

Mevcut evimin dayanıklı olup olmadığını nasıl anlarım?

Bakarak anlaşılmaz. Karot numunesiyle beton dayanımı, donatı tespiti ve bir performans analizi gerekir. Bu incelemeyi yetkili bir inşaat mühendisi yapmalıdır.

Yeni ev yaptıracaksanız ilk parayı zemin etüdüne harcayın ve raporu projeyi çizecek mühendisle birlikte okuyun. Temel tipi, kat sayısı, hatta hangi taşıyıcı sistemin mantıklı olduğu çoğu zaman o rapordan çıkıyor. Parselinizde betonarme ev ile hafif çelik seçeneğini karşılaştırmak isterseniz yerinde bakabiliriz.